ديدگاه ابوالكلام آزاد در باره «ذوالقرنين» و تاثير آرا او بر مفسران پس از خود

Maulana Abul Kalam Azadʹʹs View on Dhul-Qarnayn and its Impacts on Next Generation Interpreters

يكي از موضوعات مهم و مناقشه برانگيز در تفسير قرآن، شناسايي ذوالقرنين است. مفسران مسلمان از ديرباز در اين باره به بحث پرداخته، و ويژگيهاي مذكور در قرآن كريم براي ذوالقرنين را با چندين مصداق متمايز منطبق نموده‌اند. از جمله، گروهي ذوالقرنين را از پادشاهان قبيله حِمْيَر در يمن، و سدي را نيز كه بنايش در قرآن كريم به وي منسوب شده است، همان سدّ مشهور مارب دانسته‌اند. گروهي نيز بر اين باورند كه ذوالقرنين همان اسكندر مقدوني است. گروهي نيز، او را همان كوروش كبير، پادشاه هخامنشي مي‌دانند. فرضيه اخير، نخستين بار توسط ابوالكلام آزاد و در تفسير وي ترجمان القرآن مطرح گرديده است. وي در تفسير خويش كوشيده است با مطالعه‌اي انتقادي، نخست يكايك فرضيات پيشين را نقض، و آن گاه به شيوه‌اي تحليل‌گرايانه نقلهاي قرآن در باره ذوالقرنين را با شواهد باستان‌شناسانه، تاريخي، زبان‌شناسانه و جغرافيايي تطبيق دهد و از ديدگاه خويش دفاع نمايد. بناست كه در اين مطالعه، با مروري بر شواهد و فرضيات مختلف در اين زمينه، نخست با فرضيه پيش گفته ابوالكلام آزاد آشنا شويم و آن گاه، بازتاب آن را در ادبيات تفسيري متاخر جهان اسلام بازشناسيم.