تحركات جمعيت در نواحي جغرافيايي ايران و پيامدهاي آن

چگونگي توزيع مكاني جمعيت كه درنتيجه تحركات مكاني انسان به‎وجود مي‌آيد، از مباحث مهم ساختار جمعيت است. نخستين سرشماري عمومي نفوس و مسكن در سال 1335، جمعيت كشور را برابر با 18954704 نفر برآورد كرده است و در آخرين سرشماري‌ در سال 1390، 75149669 نفر بوده است. براي بررسي دقيق‌تر، اين شمار جمعيت را مي‌توان در قالب نواحي جغرافيايي تقسيم‌بندي كرد و پراكندگي آنها را مورد بررسي قرار داد. شواهد نشان مي‌دهد كه جمعيت ايران توزيعي نامتعادل دارد كه ناشي از عوامل متنوع طبيعي، اقتصادي، اجتماعي، تاريخي و سياسي است. از آنجاكه عوامل مذكور اثر همديگر را تشديد يا خنثي مي‎كنند، تعيين تاثير جداگانه آنها امكان‎پذير نيست. هدف اين پژوهش شناخت تحركات مكاني جمعيت ايران و پيامدهايي است كه اين تحركات مي‌توانند به‎دنبال داشته باشند. روش مورد استفاده روش توصيفي ـ تحليلي بوده و منابع و اطلاعات لازم، به‎صورت مروري از منابع كتابخانه‌اي و اسنادي گردآوري‎شده است. نتايج به‎دست‎آمده نشان مي‌دهد كه در توزيع مكاني جمعيت ايران، عوامل محيطي، اجتماعي، اقتصادي و سياسي نقش مهمي دارند. بدين‎گونه كه شمار جمعيت ايران، از غرب به شرق و از شمال به جنوب روند كاهنده دارد كه اين نحوه پراكنش، ناشي از عوامل محيطي (توپوگرافي، بارندگي، خاك حاصلخيز و منابع آب و مانند آن)، عوامل اقتصادي (اشتغال، درآمد، فرصت‌هاي اشتغال و مانند آن)، عوامل سياسي (سياست‎گذاري‌هاي دولتي، سرمايه‌گذاري‌هاي دولت و مانند آن)، عوامل اجتماعي (مهاجرت، پيوندهاي خويشاوندي، جاذبه‌هاي مذهبي و مانند آن) و غيره است. اين نحوه پراكنش جمعيت، مي‌تواند پيامدها و اثرات مختلفي را درپي داشته باشد. اين نحوه پراكندگي جمعيت، موجب بالارفتن تراكمِ برخي مناطق، مانند استان‌هاي تهران، گيلان و مازندران‎شده كه اين افزايش تراكم، خود مي‌تواند فشار بهره‌برداري از منابع را افزايش‎داده و آسيب‌هاي زيست‎محيطي را درپي داشته باشد.