نخستين ميدان مدرن شهر تهران بررسي دگرديسي تاريخي ـ فضايي ميدان‎هاي كهن تهران تا دوره مدرن

‎ پرسش بنيادين در اين پژوهش، اينكه نخستين ميدان شهر تهران كه ويژگي‎هاي سازمان فضايي شهري مدرن در آن پديد آمده كدام است و ويژگي‎هاي آن چيست؟ در اين نوشتار ميدان سنتي و ميدان مُدرن تعريف و ويژگي‎هاي فضايي آنها استخراج خواهد شد. سپس سير پيدايش نخستين ميدان‎هاي شهر تهران بررسي شده تا مشخص شود در كداميك از آنها براي نخستين‎بار ويژگي‎هاي ميدان مدرن پديدار شده است. اين پژوهش به‎روش تاريخي و تفسيري، متمركز بر محدوده مركزي شهر تهران از عصر صفويه تا دوره مدرن است. بررسي موردي دربرگيرنده ميدان‎هاي اوليه تهران است كه در بازه زماني بيان‎شده قرار داشتند. اين ميدان‎ها عبارتند از سبزه‎ميدان، ميدان ارگ، توپخانه، بهارستان، مخبرالدوله، راه‎آهن و حسن‎آباد. طرز تفكر استنتاجي و مقايسه‎اي، رويكرد و روش اصلي تفسيرها بوده است؛ به اين معنا كه ويژگي‎هاي كلي با نمونه‎هاي موردي مقايسه و نتيجه‎گيري انجام شده است. مكان، زمان و ويژگي‎هاي فضايي سه مولفه اصلي، شناسايي نخستين ميدان مُدرن تهران در اين پژوهش است. ويژگي‎هاي فضايي ميدان در هر دوره، پس از استخراج از چهار ديدگاه ارايه شده است: 1. عملكردهاي (پيراموني و دروني) ميدان؛ 2. گونه و نحوه دسترسي و اتصال راه‎ها به ميدان؛ 3. شكل و قرارگيري ميدان در بافت (مورفولوژي)؛ 4. گونه معماري و عوامل كالبدي ـ بصري موثر در فضاي ميدان. براي كشف شاخصه‎هاي اصلي تحولات فضايي ميدان در دوره‎هاي مختلف، نقشه‎ها و متوني كه به بررسي سير تحولات فضاهاي شهري و گونه‎شناسي ميدان‎ها مي‎پردازند، پايه اصلي اين مطالعه هستند. نتيجه به‎دست‎آمده در اين پژوهش، اينكه ميدان توپخانه كه در دوره قاجاريه و زمان سلطنت ناصرالدين‎شاه شكل گرفته، نخستين ميدان احداث‎شده در تهران است كه ويژگي‎ فضاهاي شهر مدرن در آن پديدار شده است.