از عادت ستيزي عرفاني تا آفرينش هنري در تمهيدات عين القضات همداني

From Mystic Defamiliarization to Artistic Creation in Ein al-Qozat Hamadaniʹʹs Tamhidat

بر اساس رابطه‌ي بنيادين هنر و عرفان در فرهنگ و تمدّن اسلامي، بسياري از متون منثور صوفيانه، رنگ و جلايي هنري نيز يافته‌اند. تمهيدات عين القضات همداني از جمله آثاري است كه شايد بتوان اظهار داشت اهميّت هنري آن هم‌ارزش محتواي عرفاني آن است. مبناي طريقت عين‌القضات، شكستن عادت‌ها و دميدن روحي تازه و باطراوت در عرصه‌ي دين است. اين كار از جهاتي عملاً همان رسالت هنرمندان و مبارزه با روند اتوماتيزه شدن درك هستي و زندگي و شعار فرماليست‌هاي روسي است. يقيناً اين هم‌سويي در نزد قهرمان آشنايي زداييِ ديني ـ عين القضات همداني ـ ورود به عرصه‌ي شعر را در آثارش بويژه تمهيدات در پي داشته است. بر مبناي همين عادت‌ستيزي، رگه‌هايي از نظرات ادبي معاصر را در سخنان او مي‌يابيم. خواندن اثري به روش مبتني بر ساخت‌شكني كه دريدا به عنوان يك روش يا استراتژي خواندن، مطرح مي‌كند يا انديشه‌هاي صورت‌گرايان و نشانه شناسان مبتني بر محو معناي ازپيش‌تعيين‌شده در اثر ادبي، مسايلي است كه هم‌خواني‌هاي زيادي با سخنان اين عارف بزرگ دارد. مقاله‌ي حاضر، حاصل نگرشي در اين زمينه است. شماره‌اي كه در ذيل هركدام از شواهد متن ذكر شده، مربوط به شماره‌ي صفحات كتاب تمهيدات است كه مشخصات كتاب‌شناسي آن در منابع پاياني يادداشت شده است.

Islamic culture and civilization, many of Sufi verse texts are artistically oriented. Tamhidat, by Ein al-Qozat Hamadani, is a work which can be claimed to have equally important artistic and mystic values. The basis of Ein al-Qozat Hamadaniʹs approach is to break habits and to breathe new and fresh spirit into religion. This is somehow practically similar to the mission of artists to fight with the routinization of the understanding of life and universe and equal to the mottos of Russian formalists. Based on his defamiliaristic view, some traces of the theories of contemporary literature can be seen in his words. Deridaʹs views and formalists and semioticiansʹ ideas about the omission of predetermined meaning in a literary work have a lot in common with this great mysticʹs words.