جريان‌شناسي اصحاب حديث از ابتداي شكل‌گيري تا دوران اقتدار اشاعره

A Study of the Currents of the People of Narrations from the Beginning of Asha’irah to their Sovereignty

جريان فكري موسوم به اصحاب حديث يكي از مهم‌ترين جريان‌هاي فكري در سده‌هاي نخستين و از رقيبان جدي اماميه بوده است. نوشتار حاضر دوره‌هاي مختلف اهل حديث از شكل‌گيري تا اوج‌ و سپس اضمحلال نسبي در دوران آل بويه كه هم‌زمان با مدرسه كلامي اماميه در بغداد است و نيز تطورها و رويدادهاي تاريخي آنان را با روش بررسي تاريخ انديشه بررسيده است و ضمن اشاره به مهم‌ترين شاخصه‌هاي اعتقادي آنان و رهبران پرنفوذ هر دوره، به اين نتيجه مي‌رسد كه جريان اصلي اهل حديث، علاوه بر تعبد بر آثار نقلي و بسنده كردن بر معاني ظاهري و مخالفت سرسختانه‌ با كلام و تاويل، به گمان خويش با مجهول دانستن كيفيت و بدعت دانستن پرسش از آنها از محذور «تشبيه»، «تجسيم» و «جبر» بر حذر بودند. با اين حال در عرض جريان اصلي اهل حديث، دو گرايش فكري ديگر حضور داشتند: يكي گرايش ظاهرگرايان افراطي كه از اتهام تجسيم، تشبيه و جبر پرهيز نداشتند و بيشتر با عنوان كنايي «حشويه» شناخته مي‌شدند و ديگري گرايش حديث‌گرايان متمايل به تاويل و كلام، كه هر دو طيف مورد طرد و انكار جريان اصلي حديث‌گرايان بودند.