نگاه انتقادي و تحليلي به جايگاه معنايي و ساختاري چند موتيو در شعر صايب

موتيوها مجموعه قراردادي و سپس كليشه شده از الفاظي است كه به وسيله‏ي شاعر براي هنر نمايي و جولان خيال در شعر وارد مي‏شوند و قدمتي به ديرينگي ادبيات هر ملتي دارند. در شعر فارسي، علاوه بر مجموعه‏اي از موتيوهاي متداول، يك سلسله موتيوهايي در سبك هندي ديده مي‌شود كه در ايجاد شبكه تداعي‌ها و تصوير سازي شاعران اين اسلوب تاثير ويژه‌اي دارد. موتيو‌هاي شعري در مضمون‌پردازي و خلق تصاوير غريب و دور از ذهن، كه در نزد شاعران سبك هندي، عرصه مناسبي براي اظهار شگفتي خواننده و جولان هنرنمايي سراينده محسوب مي‌شود، در شعر صايب نقش برجسته‌اي را ايفا مي‌كند. او از طريق موتيو‌ها و نيز سلسله تداعي‌هاي پيچيده، در برقراري معادله و ايجاد روابط تناظري ميان دو مصراع كه صرفاً به قصد خلق مضامين تازه و متنوّع صورت مي‌گيرد، تلاش ويژه‌اي انجام مي‌دهد؛ امّا در نهايت اين كوشش شاعر در اغلب موارد به تكلّف و تصنّع و دور شدن شعر از فوران عاطفي خود منجر مي‌شود. افراط در خيال‌پردازي و دشوارگويي و دشوار پسندي، زماني در شعر او بهتر به ديد مي‌آيد، كه شاعر همانند ديگر پيروان سبك هندي، موتيو‌هايي را دست مايه معادله‌سازي و رسيدن به هدف‌ غايي شعر؛ يعني مضمون آفريني قرار مي‌دهد كه ما امروز جز از طريق فرهنگ‌هاي عصر صفوي نمي‌توانيم مفهوم و مدلول اصلي آن‌ها را دريابيم. با وجود اين هرگاه بعد عاطفي، توازن لفظ و معنا و انسجام شعر، برمضمون‌سازي و ايجاد روابط پيچيده و حيرت انگيز غلبه مي‌كند، تك بيت‌ها و غزليّات درخشان صايب به وجود مي‌آيد كه براي هميشه نام او را در كنار مفاخر شعر و ادب فارسي جاويدان نگه مي‌دارد. در اين پژوهش سعي بر آن است، ضمن تحليل جايگاه ساختاري و معنايي برخي از موتيو‌هاي غريب و مهجور در شعر صايب، اهميّت و تاثير آن‌ها را در چگونگي به وجود آمدن مضمون‌هاي باريك و برقراري پيوند تقابلي، نشان دهيم.