بررسي و نقد كتاب اخلاق پروتستان و روح سرمايه‌‌داري

An Introduction to “The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism”

چكیده در این مقاله، هدف نگارنده این است كه گزاره‌‌های اصلی ماكس وبر در كتاب اخلاق پروتستان و روح سرمایه‌‌داری مشخص شود و پس از آن نكات مورد توجه به صورت انتقاد مطرح شود. در كتاب با جمله‌ها و استدلال‌‌هایی جزئی روبه‌رو می‌‌شویم كه در گام اول با ادعای كلی مطرح‌شدة وبر متناقض یا متضاد به نظر می‌‌رسند و یا به نوعی آن را محدود می‌كنند و از دایرة شمول آن می‌‌كاهند. به این معنی كه وبر ادعا كرده است كه باورهای مذهبی كالوینی، از طریق تجاذب و رشد روح سرمایه‌‌داری، تسهیل‌كنندة پیدایش و رشد نظام سرمایه‌داری غربی شده‌اند، اما در برخی از جمله‌ها و استدلال‌ها مواردی به چشم می‌‌خورد كه به نظر می‌‌رسد این رابطه همیشه برقرار نبوده است. در این مقاله سعی می‌شود به طور خلاصه برخی از این مضامین مرور و جایگاه آن‌ها در زمینۀ كلی استدلال وبر یافت شوند و با دقت بیشتری دربارة آن‌ها اظهار نظر شود. نكتة دیگر این‌كه در تحلیل وبر مؤلفة «زمان» نقش مهمی دارد و نباید بدون درنظرگرفتن آن به ارزیابی پرداخت؛ یعنی باید توجه داشت كه روحیة سرمایه‌داری و اخلاق پروتستانی به طور هم‌زمان با هم وجود داشتند و تعامل و تجاذب بین این دو عامل برقرار بوده است. بدون درنظرگرفتن این نكته برخی از خوانندگان در دام این اشتباه می‌‌افتند كه محقق دچار خطای منطقی شده و گاه و بی‌‌گاه علت را معلول فرض كرده است. وبر در مواضع متعددی از كتاب، عبارت‌‌هایی نوشته است كه شبهۀ اندیشة تك‌‌علتی را بزداید؛ چه آن تك‌‌علت مادی باشد و چه علل ذهنی و فرهنگی. به نظر نگارنده، اگر محتوای كتاب با ترتیب كاملاً منطقی بازنویسی شود، تا حد بسیاری از ابهام آن كاسته خواهد شد.

-