گونه‌شناسي شعر فارسي از منظر ادب سياسي

Typology of Persian Poetry from the Perspective of Political Literature

در ميان دسته‌بندي‌هاي متعدد و متنوع ارايه شده براي انديشه‌هاي سياسي در اسلام و ايران معمولاً بر حوزه‌هايي همچون فقه سياسي، فلسفه سياسي، كلام سياسي و سياست‌نامه‌نويسي تاكيد مي‌شود، اما ايراني‌ترين حوزه انديشه‌ورزي در ايران اسلامي را بايستي در حوزه شعر جستجو كرد. زيرا كه سپهر انديشه ايراني شعر است و اغلب فقها و فلاسفه و متكلمان و عرفاي ايراني، زماني كه خواسته‌اند نهان‌شده‌هاي دل خويش را آزادانه و بي‌تقيد بيان كنند، به دامن شعر پناه برده‌اند. با وجود اين متاسفانه ادب سياسي به واسطه افراط در تخصص‌گرايي رشته‌ها و ضعف مطالعات ميان‌رشته‌اي چنان‌چه بايد و شايد در كانون توجه انديشه‌ورزان سياسي و تاملات آكادميك قرار نگرفته است. اين نوشتار ضمن دعوت از انديشه‌ورزان به توجه نظام‌مند به اين حوزه ميان‌رشته‌اي، در صدد گونه‌شناسي اشعار از لحاظ كاركرد سياسي‌شان برآمده است و حوزه ادب سياسي (اعم از نظم، و نثر مسجع و موزون) را به ادب حماسي و ميهني، ادب انتقادي، ادب اصلاحي، ادب تمجيدي و درباري، ادب مقاومت، و طنز سياسي ـ اجتماعي تقسيم كرده است و فردوسي، حافظ، ناصرخسرو، سعدي، عنصري بلخي، سيف فرغاني، و عبيد زاكاني را به عنوان نماينده‌هاي اين گونه‌هاي ادبي مورد بررسي قرار داده است.

Among the various and different categories provided for the political thoughts in Islam and Iran, the emphasis is usually on political jurisdiction, political philosophy, political theology and Siy?satn?ma (Book of Government); but the most Iranian area of thinking in Islamic Iran must be sought in poetry. Because the Iranian sphere of thought is poetry. Most jurists, philosophers, theologians and mystics of Persia, when wanted to freely express their heart, have relied on poetry. However, unfortunately, due to the extreme specialization of academic courses and lack of interdisciplinary studies, political literature is not considered as an important subject in intellectuals thinking and academic considerations. This paper invited thinkers to systematically focus on this interdisciplinary course and seeking typology of poetry based on its political function. Political literature (including poem and the rhythmic prose) has been divided to the heroic and patriotic literature, critical literature, reformist literature, praising literature, resistance literature and social and political satire; Ferdowsi, Hafez, Saadi Shirazi, Unsuri Balkhi, Saif Farghani, Nasir Khusraw, Ubayd Zakani are the representatives of these literary types that have been studied in this paper. Keywords: Political literature, Interdisciplinary, Ferdowsi, Saadi, Unsuri, Saif, Nasir Khusraw, Ubayd, Political Thoughts in Islam and Iran