دگرگوني چندگانه برخي آواهاي ايراني باستان در زبان فارسي

The various phonetic changes of some Old Iranian phonemes in New Persian

اين مقاله به برسي گونه‌هاي چندگانه برخي لغات فارسي، با نشان دادن سير تحوّل و مسير تحوّل آوايي آنها از زمان باستان تاكنون مي‌پردازد. اين واژه‌ها عبارت‌اند از : هُجير، خُجير و هُژير همه به معني «زيبا، پسنديده»؛ خروس، خروه و خروچ هر سه به معني «بانگ‌كننده، خروس»؛ رزه، رژه و رجه«ريسمان، طناب»؛ گيهان، كيهان، جيهان و جهان؛ جيوه، ژيوه و زيبق به معني «سيماب، فلز مايع درخشان و سخت»؛ نُپي، نُبي و نوي به معني «قرآن»؛ هرزه (هرز)، خُله «هرزگي» (خُل «نادان») و يله «آزاد، رها، ول»؛ برخي از اين واژه‌ها فعل هستند: جاويدن (جويدن)، چاويدن و ژاويدن «نشخواركردن»؛ خپسيدن، خفسيدن، خسپيدن و خسبيدن به معني «خوابيدن»؛ ساويدن، سابيدن و ساييدن به معنيِ «ماليدن، سودن»؛ مزيدن، مژيدن و مكيدن به معني «مك‌زدن».

This article studies some variant of a number of phonetic changes in New Persian words, originating from Old Iranian language. Phonological analysis of these words indicates how they changed and entered new Persian. These words are: hoj?r, xoj?r and ho??r ‘pleasing, nice, beautiful’; xur?s, xur?h and xur?? ‘rooster’; rezah, re?ah and rajah ‘rope, string’; g?h?n, k?h?n, j?h?n and jah?n ‘world’; j?veh, ??veh and z?baq ‘mercury, quicksilver’; n?p?, n?b? and nuv? ‘the sacred book, qur’an’; harzeh (cf. harz) ‘profligacy’, xoleh (cf. xol) ‘ignorant, foolish person, fool’ and yaleh ‘free, loose’; and some of these words are verbs: j?v?dan (jav?dan), ??v?dan and ??v?dan ‘to chew’; xups?dan, xufs?dan, xusp?dan and xusb?dan ‘to sleep’; s?v?dan, s?b?dan and s?y?dan ‘to rub away, to grind, to scratch’; maz?dan, ma??dan and mak?dan ‘to suck’.