ارتش، ماليات‌ستاني و دولت‌سازي در ايران؛ رهيافتي در جامعه‌شناسي مالي

Army, Taxation and State Building in Iran; Approach in Financial Sociology

درحالي‌كه در دولت‌سازي در ايران عموماً به يك رابطه يك‌سويه علّي- معلولي ميان ارتش و دولت‌سازي فروكاسته شده است، اين مقاله با بهره‌گيري از رهيافت جامعه‌شناسي مالي با عبور از نگرش مبتني بر تعيين‌كنندگي يك‌جانبه از نوعي تعيين‌كنندگي چندجانبه ميان ارتش، ماليات‌ستاني و دولت‌سازي دفاع مي‌كند. بر اين اساس، مقاله از يك سو نشان مي‌دهد كه ارتش در فرايند دولت‌سازي ايران، زمان‌ها‌يي در مقام كارگزار ماليات‌ستاني ظاهر شده است، اما از سويي ديگر مشخص مي‌سازد كه ماليات‌ستاني نيز از طريق تامين منابع مالي ارتش، رابطه‌اي دوسويه يا ديالكتيكي را ميان آن‌ها‌ برقرار ساخته است. سپس از متن همين رابطه ديالكتيكي، روابط متنوع و متكثر ديگري ظاهر شده است كه بخشي از فرايند دولت‌سازي در ايران را به پيش رانده است و ناچار دولت مدرن در ايران را به تركيبي از رابطه متقابل و چندجانبه ميان اين اجزا به‌ظاهر متجزا تبديل نموده است. اين شيوه تحليل درنهايت، مشخص مي‌سازد كه مطالعه برخي پديده‌ها‌ي سياسي بيش از آنكه نيازمند روش‌ها‌ي علّي- معلولي و يك‌سويه باشد، مستلزم روش‌ها‌ي بديلي مانند روش ديالكتيكي و چندسويه است.