جامعه‌شناسي اسلامي؛ به سوي يك پارادايم

هدف اين مقاله معرفي مهم‌ترين مباني جامعه‌شناسي اسلامي، در قالب ارايه پارادايمي مقايسه‌پذير با پارادايم‌هاي موجود است كه ماهيت انسان و جامعه، هدف و روش تحقيق و ارزش‌ها در جامعه‌شناسي مهم‌ترين عناصر هستند. اين پارادايم از نظر انسان‌شناسي، بر اصل فطرت استوار است و با ردّ جبر اجتماعي، تلفيقي را بين فردگرايي و كل‌گرايي روش‌شناختي مي‌پذيرد و درباره چيستي جامعه تصويري ارايه مي‌كند كه در آن، رابطه انسان با خداوند مد نظر قرار مي‌گيرد. به‌ علاوه، واقعيت اجتماعي را شامل نظم‌ها و قوانين تجربي و نيز سنّت‌هاي اجتماعي مي‌داند؛ ضمن آنكه مناسبات اجتماعي را بر پايه عناصر متعدد شامل مهرورزي، استخدام متقابل انسان‌ها و تضاد تبيين مي‌كند. اهداف تحقيق در اين پارادايم عبارت‌اند از: تبيين علّي و معنا‌شناسي رفتار، نقد اوضاع اجتماعي و غايت‌شناسي پديده‌هاي انساني از حيث استنادشان به خداوند. همچنين به موجب اين پارادايم، جامعه‌شناسي اسلامي دو سطح متمايز دارد: تجربي و فراتجربي. در سطح نخست، در مقام گردآوري به طور عمده، از روش استنباط فقهي- تفسيري و در مقام داوري، از روش تجربي و در سطح دوم، به فراخور مورد از هر يك از روش‌هاي معتبر، اعم از وحياني، عقلي و تجربي بهره مي‌گيرد. همچنان كه در سطح نخست مي‌كوشد از دخالت ارزش‌ها در توصيف و تبيين واقعيات تا حد امكان بكاهد؛ اما در سطح دوم، توسل به ارزش‌هاي ديني براي نقد اوضاع اجتماعي و ارايه راهكار براي تحقق وضعيت مطلوب را رد نمي‌كند.