نظريه حدّ وسط از منظر غزالي

Ghazaliʹʹs Theory of Mean for Moral Virtues

نظريه اخلاقي غزالي تقريري از نظريه‌هاي فضيلت‌گرايي اخلاقي است كه در واقع تلفيقي از سه رويكرد فلسفي، نقلي و عرفاني است كه جنبه نقلي و عرفاني آن بسيار غليظ‌تر از جنبه فلسفي آن است. وي از سويي تابع نظريه حد وسط ارسطويي است كه فضيلت اخلاقي را حد وسط دو رذيلت افراط و تفريط مي‌داند و از سوي ديگر، افزون بر عقل، شرع را نيز معيار تعيين فضيلت برمي‌شمارد و با استناد به آيات و روايات، فضايل اخلاقي را معين مي‌كند. غزالي به طور كلي سعادت را كمال ويژه هر موجود تعريف مي‌كند و سعادت انسان را در علم و معرفت به حقايق اشيا مي‌داند. البته به نظر مي‌رسد وي افزون بر علم و معرفت، چهار عامل: خيرات بيروني، فضايل بدني، فضايل اخلاقي و سعادت اخروي ديگر را نيز جزو سعادت انسان برمي‌شمارد كه سه مورد نخست نقش مقدمي براي سعادت اخروي دارند و سعادت حقيقي و نهايي انسان در لقاي خداوند است. غزالي نوآوري‌هاي متعددي در نظريه حد دارد كه عبارتند از: افزودن قوه‌اي به نام قوه عدل به قواي سه‌گانه افلاطوني، ارايه تعريفي جديد از عقل عملي كه وظيفه آن تنها تحريك بدن و تدبير قواي شهوي و غضبي است، ارايه تعريفي جديد از فضيلت عدالت، افزودن معيار شرع بر معيار عقل به‌عنوان معيارهاي تعيين حد وسط، ارايه استدلال نقلي در تاييد نظريه اعتدال، افزودن فضايل شرعي و صوفيانه به فهرست فضايل.

Ghaz?l?ʹs moral theory is a version of virtue theory, consisting in fact of three philosophical, traditional (hadith-based) and mystical aspects, with the latter two playing a more prominent role than the former. On the one hand, he follows the Aristotelian theory of the mean according to which moral virtue is a mean between the two extremes of vice, and on the other hand, in addition to rational reasoning, he takes Sharia to be a criterion of virtues as well, determining moral virtues on the basis of Quranic verses and hadiths. In general, he takes wellbeing to be the particular perfection of a being, and in particular, he takes human wellbeing to be knowledge of the natures of things. It seems, however, that in addition to knowledge, he takes four other factors-external good, bodily virtues, moral virtues and afterlife wellbeing-to be part of human wellbeing, the first three of which play a preparatory role in the latter. The real human wellbeing, he thinks, is meeting God. Ghaz?l? has his own contributions in the theory of mean concerning moral virtues, such as adding a faculty of justice to Platoʹs three faculties, a new definition of practical reason whose function is to move the body and to manipulate appetitive and anger faculties, a new definition of the virtue of justice, adding the criterion of Sharia to that of reason as a criterion for determining the mean, providing a hadith-based argument for the theory of the mean, adding religious and sufistic virtues to the inventory of moral virtues.