ساختارشكني و نامحدودسازي در اشعار حافظ

Deconstruction and unbounding in the poems of Hafiz

حافظ شيرازي شاعر كمال گريي است كه جنبه فعّال بي-نهايت وجود و انديشه اش، محدوديّت موجود در ساختار كلمات، مفاهيم، مضامين، تصاوير و قالب شعر را برنتافت. از اين رو، او براي جاري ساختن محتواي ذهنيِ گسترده و بي كرانه خود در ساختمان شعر، در پي طرّاحي بستر مناسبي بود كه قابليّت و گنجايش پذيرش اين حجم نامحدود را داشته باشد. حافظ با ساختارشكني در ساختمان شعر و غزل، فضاي ديوان اشعارش را نامحدود ساخت و با قطع وابستگي ناگزير ميان ابيات غزل، ساختمان هر بيت را تكامل بخشيد. او در طرّاحي ساختاري جديد، با ايجاد پيوند ميان عناصر دروني شعر، بين ساختار كل (ديوان، غزل) و جز (بيت، مصراع، واژه) روابط نامحدودي برقرار ساخت. در اين مقاله، به روابط ميان غزل ها و ابيات پرداخته شده و انواع ارتباط ميان دو مصراع يك بيت كه موجب تكامل ساختار آن گشته؛ مانند: علّت و معلول، كنش و واكنش، نقصان و جبران، جمع اضداد و ... مورد بررسي قرار گرفته است.