مدلي براي تحليل جامعه شناختي عدالت

نوشتار حاضر درصدد ارايه چارچوبي جامعه-شناسانه براي تحليل موضوع «عدالت اجتماعي» است. مطالعه عدالت به مثابه فضيلتي فردي و اجتماعي، بيش از هر چيز موضوع بررسي فلاسفه اخلاق و فلاسفه سياست بوده است. ايشان عدالت را در حيطه عقل عملي دانسته و به عقلي بودن حُسن عدل و كلّي عدالت حكم داده اند. در اين معنا، عدالت موضوعي نيست كه بتوان صدق و كذب را بر آن حمل كرد؛ بلكه عدالت نوعي تجويز است، خواه خطاب به همه مردم باشد و خواه طيف خاصي از مخاطبان را در نظر گيرد. چنانچه قايل باشيم جامعه شناسي به مثابه يك علم، هست ها و نه بايدها را موضوع بررسي قرار مي دهد، در اين صورت، بررسي علمي يك «تجويز» چه معنايي خواهد داشت؟ پاسخ اين است كه اگر تجويزي، فارغ از سرچشمه و ريشه آن، خصلتي بين الاذهاني يافت و بخشي از يك فرهنگ يا خرده فرهنگ قرار گرفت؛ در آن صورت، يك «وجود اجتماعي» به‌دست آمده كه مانند هر «امر واقعي» منشا اثر بوده و مي توان آن را بررسي علمي كرد. بنابراين، چارچوب يك پژوهش علمي و تجربي درباره عدالت اجتماعي موضوعيت خواهد يافت. با فرض اينكه عدالت اجتماعي بر عادلانه بودن توزيع كالا و خدماتي ناظر است كه به جهت كمياب بودن مورد توجه آحاد جامعه است، تحليل جامعه‌شناختي عدالت اجتماعي، منطقاً دو گام خواهد داشت: بررسي آنچه كه بايد به نحوي عادلانه توزيع شود؛ كشف معنا و محتواي بين الاذهانيِ «عادلانه بودن»؛ در پاسخ به پرسش اول به فهرستي از امور دست مي-يابيم؛ پس پرسش دوم نيز به تفكيك امور توزيع شده قابل طرح خواهد بود. پاسخ به اين دو پرسش، فراهم كننده چارچوبي است كه آراي فلاسفه و انديشمندان اجتماعي اعصار مختلف را مي توان ذيل آن سامان بخشيد؛ به طوري كه بتوان تشخيص داد نظر هر صاحب نظري درباره «موضوع توزيع» و «چگونگي توزيع آن» چيست؟