پارت و خراسان در دوره ساساني: پژوهشي در جغرافياي تاريخي

بررسي پيشينه تاريخي سرزمين­هاي ايراني در دوره باستان، به روشن بودن زمينه جغرافيايي آن­ها بسيار وابسته است. در اين ميان ابهام در موقعيت ايالات/نواحي ايران مي­تواند به پريشاني و جابجايي رويدادهاي تاريخي، و در نتيجه بر تحليل پيامدهاي آن­ها تاثير بگذارد. ابهام در جايگاه پارت در دوره ساساني، نمونه روشني است كه سبب آشفتگي در توصيف تاريخي و جغرافيايي نواحي ديگر پيوسته به آن نيز گرديده است. بر خلاف تصور رايج كه پارتِ دوره ساساني را در شمال شرق فلات ايران مي­داند كه سپس به خراسان تغيير نام يافت، مدارك موجود از اوايل دوره ساساني تاييد نمي­كنند كه پارت در اين زمان در شمال شرق ايران قرار داشته است. در منابع كتيبه­اي اوايل ساساني همچون كتيبه شاپور يكم بر كعبه زردشت، ابرشهر در شمار ايالت­هاي شمال شرق ايران، و پارت ايالتي در نواحي مركزي، در شمال پارس و خوزستان نام برده شده­ است. در اصلاحات اداري سده ششم م.، تقسيمات اداري تازه­اي جايگزين نظام پيشين شد كه در نتيجه آن، كشور به چهار بخش (كوست)، هر يك شامل چند ايالت تقسيم شد. در اين ميان، نام خراسان براي نخستين بار به صورت يكي از بخش­هاي چهارگانه كشور و شامل ايالت­هاي پيشين شمال شرق ايران در منابع كتيبه­اي اين دوره و منابع كتبي پس از آن ظاهر شد و بدين سان، نگارنده با مقايسه اين دو دسته از مدارك، نتيجه گرفته است كه تغييري در نام، از پارت به خراسان، در دوره ساساني صورت نگرفته است.