بررسي و تحليل نسبت خودآگاهي با مباني متافيزيكي در فلسفه ابن‌سينا

مسأله خودآگاهي يكي از مهم‌ترين مسائلي است كه فلاسفه در طول تاريخ با رويكردهاي مختلفي به آن پرداخته‌اند. ابن‌سينا از جمله اولين فيلسوفاني است كه با رويكردي فلسفي و نه صرفاً اخلاقي- ديني اين بحث را مطرح مي‌كند. او در انسان معلق در فضا، موقعيتي شهودي را فراروي ما قرار مي‌دهد. بسياري از ابن‌سينا‌پژوهان با مقايسه انسان معلق در فضاي ابن‌سينا و كوجيتوي دكارت سعي كرده‌اند تا بين اين دو، نوعي قرابت نشان دهند و حتي برخي با تتبع در پيشينه تاريخي كوجيتوي دكارت، بر تأثير غيرمستقيم انسان معلق در فضاي ابن‌سينا بر كوجيتوي دكارت تأكيد دارند. ما در اين مقاله نشان مي‌دهيم كه انسان معلق در فضاي ابن‌سينا ارتباطي وثيق با مهم‌ترين مبناي هستي‌شناختي فلسفه وي، يعني تمايز متافيزيكي وجود و ماهيت دارد و از اين منظر ابن‌سينا توانسته است ساحتي از «خود» را فراروي ما قرار دهد كه تا پيش از وي به آن توجهي نشده بود؛ ساحتي كه ابن‌سينا از آن به انيت ياد مي‌كند و آن را در مقابل ماهيت قرار مي‌دهد و ما آن را ساحت وجودي مي‌ناميم. از آنجا كه در فلسفه دكارت ما با چنين تمايزي بين ساحت وجود و ماهيت در ذات خودآگاه مواجه نمي‌شويم؛ لذا مي‌توان گفت ابن‌سينا در تحليل خودآگاهي از دكارت فراتر رفته است.