پاسخ شيخ محمد اسماعيل محلاتي به مساله استعمار: راه حلي براي تحقق زيست مستقل ملي در عصر سياست هاي چندفرهنگي

از مسائل اساسي كه در انديشه سياسي اسلام، به ويژه در عصر مشروطه به بعد، توجه انديشه ورزان را به خود معطوف داشته است، مواجهه سنت اسلامي- ايراني با مدرنيته غربي و دستاوردهاي آن است. اين رويارويي در جامعه ايراني عصر مشروطه سه­گونه برخورد را به خود ديده­است: يكي نفي دستآوردهاي مشروطه؛ دوم گرايش به جذب شدن درگفتمان غربي و مشروطه خواهي؛ اما راه سومي نيز به وجود آمده كه سعي بر ايجاد تلفيق ميان دستاوردهاي مشروطه با ارزش هاي محلي داشته است. محمد اسماعيل محلاتي از جمله انديشمنداني است كه در مسير سوم گام بر مي­دارد و تلاش بر اين دارد تا با بازتفسير اسلامي از مشروطه با مساله استعمار و استثمار غرب نيز مبارزه كند. در اين مقاله تلاش شده است با بهره گيري از رهيافت منطق­دروني و روش متن- مولف محور اسكينر، ((پاسخ هاي محلاتي به مساله استعمار واكاوي و بيان شود كه محلاتي براي عدم گرفتارآمدن در دامان استعمار دو پاسخ مي دهد)): ((اولين پاسخ اينكه از طريق منسجم كردن دستگاه هاي دولتي و زدودن استبداد از نظام سياسي مي­توان با استعمار مبارزه كرد. دومين پاسخ نيز اين است كه از نظر محلاتي مي­توان با آموختن از دستاوردهاي مثبت فرهنگ غرب، هم مذهب خود را حفظ كرد و هم آزادي و آباداني خود را در برابر فرهنگ هاي ديگر ترسيم كرد)). بايد ياد آور شد كه مقاله قصد ندارد تكثرگرايي فرهنگي را به انديشه محلاتي نسبت دهد، بلكه مراد اين است رويكردي كه محلاتي در مبارزه با استعمار اتخاذ نموده است، مبين الگويي در رهيافت هاي چندفرهنگي است، كه زيست مستقلِ ملي را همزمان هم جهاني و هم محلي مي نگرد.