عرفان شهودي و عرفان نظري در مدرسه حِكمي آيت الله جوادي آملي

آيت الله جوادي آملي به تبع استاد خود، علامه طباطبايي، با تحليلِ عينِ ربط بودن معلول به علت، ماهيت را به مفهوم بازمي گرداند؛ ازاين رو خارجي بودن ماهيت را به عرض وجود، كه در كلام ملاصدرا است، سخني مقدماتي و تعليمي مي داند؛ پس آنچه متن خارج را پُر كرده، فقط وجود است كه با علم حضوري شهودي اتصالي در مشهد نفس عارف قرار مي گيرد. اين علمِ شهوديِ عرفاني، عبور از علم و رسيدن به نفس معلوم يا شهود عرفاني عوالم منفصل است؛ اما عارف بايد در حيطه نظر و براي تبيين و مستدل كردن سخن خود، در عالم مفاهيم و علم حصولي سخن گويد؛ پس چاره اي نيست كه منطق پا پيش نهد، اين مفاهيم را بررسي كند، با آن ها معامله علم حصولي كند و شهودات بي واسطه را به رتبه يقين روان شناسانه تقليل دهد؛ اما معامله منطق با عرفان اين نيست كه جداافتاده از عرفان شهودي با مفاهيمي در عرفان نظري كار كند، طوري كه مفاهيم نظري را به بديهي بازگرداند(شيوه منطق)، بلكه فقط وقتي مفاهيم نظري و بديهي از پليدي ها مصون اند كه با عين خارجي پاك مرتبط باشند و بتوانند يافته هاي متصل خود را به حقايق منفصل برگرداند. مقاله درصدد است تفاوت هاي اين دو شيوه عرفاني را مقايسه و امكان پيوند آن ها را بررسي كند.