معيت سرمدي خداوند و علم مطلق

Omniscience and Divine Co-eternality

یكی از تعارض‌های اساسی در كلام (الهیات) و فلسفۀ دین، تعارض علم پیشین خداوند و اختیار بشر است. بدیهی است كه درك صحیح از موضوع زمان و نسبت آن با خداوند، برای حل این تعارض بسیار تعیین‌كننده است. بر این مبنا، سه ‌راه‌حل برای این تعارض ارائه شده است كه می‌توان از آنها به «نظریۀ تعین‌ناپذیری آینده»، «نظریۀ شناخت‌ناپذیری اعمال اختیاری آینده» و «نظریۀ لازمانی علم خداوند» تعبیر كرد. در این نوشتار، ابتدا دو نظریۀ نخست تشریح و بر ناكامی هر یك به عنوان راه‌حلی برای این تعارض تأكید می‌شود. نظریۀ سوم نیز مورد نقد و نظر قرار گرفته است و در نهایت نشان داده می‌شود كه این نظریه می‌تواند كامیاب‌ترین راه‌حل باشد. به علاوه، دیدگاه فیلسوفان مسیحی مانند آكوئیناس، آنسلم و بوئتیوس در خصوص این نظریه را متذكر شده و در نهایت، در پرتو تأملات حكیمان مسلمان و به ویژه قاضی سعید قمی، در تبیین آن كوشیده‌ایم.

The conflict between divine foreknowledge and human free will is a major controversy within theology and philosophy of religion. Needless to say, the proper notion of time and its relation to God is essential for coping with this conflict. Based on this notion, there are three solutions to the conflict including “indeterminacy of the future”, “unknowability of future free acts”, and “Timelessness of divine knowledge”.  In this paper, I shall begin by evaluation of the first two theories and show how they cannot settle the conflict. I shall, then, assess the third theory and show that it is the most successful one. Besides, the theories of some Christian philosophers like Thomas Aquinas, Anselm and Boethius are explained in light of the thoughts of Islamic philosophers, especially Qazi Saeed al-Qumi.