ملاك‏ شناسي تعدد قواي نفس بر اساس نقد و تحليل تطبيقي ديدگاه‏ هاي ابن‏ سينا، فخررازي و صدرالمتألهين

ارائه تعريفي روشن براي قواي نفس و برشماري كاركردهاي هريك از قوا، نيازمند پاسخي پيشيني به مسئله «امكان تعدد قواي نفس و ملاك تكثر يافتن هريك از آن‌ها» است. ابن‌سينا از اولين فيلسوفاني است كه به تبيين جايگاه دقيق قوا در نفس پرداخته و ملاك «تعدد قوا بر اساس تعدد جنسي ـ نوعي افعال» را بر مبناي قاعده «الواحد» ارائه داده است. فخررازي با نفي كبروي قاعده الواحد، ملاك ابن‏سينا را به چالش مي‏كشد. او تعدد قوا را به تعدد آلات فروكاسته و بر اساس آن، نفس را به‌شكل مستقيم، فاعل و مدرِك تمام افعال و ادراكات خود دانسته است. در اين ميان، صدرالمتألهين راهي ميانه را بر اساس مباني نفس‏شناسي خود كه مبتني بر هستي‏شناسي حكمت متعاليه است، ارائه مي‏دهد. او نه كاملاً همسان با ابن‏سينا گام برداشته است تا قواي نفس را فاعل و مدرِك مستقيم معرفي كند، و نه سخني همانند فخررازي در نفي واسطه‌گري قوا ارائه داده است؛ بلكه با نگاه تشكيكي به نفس، تحويلي‌نگري ابن‏سينا و فخررازي را نقد كرده و با قرار دادن قواي متعدد نفس در سه مرتبه حس، خيال و عقل، به‌رغم اثبات واسطه‌گري قوا، نفس را نيز مستقيماً مدرِك و فاعل مباشر دانسته است.