ملاك‏ هاي تمايز واجب از ممكن در تقسيم موجودات از نظر فارابي

مشهور اين است كه فارابي همچون ابن‏سينا موجودات را به دو دسته تقسيم مي‏كند. در اين تقسيم كه با محوريت اصل عليت طرح شده است، به جز خدا ــ كه تنها واجب‏الوجود بالذات است ــ همه موجودات ديگر، ممكن و در عين حال واجب‏الوجود بالغيرند. اما در بسياري از آثار فارابي، باوجود ذكر تقسيم موجودات به واجب و ممكن، ملاك تمايز و درنتيجه مصاديق اقسام، با تقسيم سينوي تفاوت دارد. از تفسير فارابي بر كتاب ‌العبارۀ ارسطو و با نظر به بحث واجب و ممكن ــ به‌دليل ابهاماتي كه در متن اين اثر وجود دارد ــ دو گونه تقسيم براي موجودات قابل‌تشخيص است. وجه تمايز اقسام در يكي از اين دو تقسيم، فعليت محض (مقابلِ داراي قوه بودن) و در ديگري، ازليت است. در هردو تقسيم، همه موجوداتِ مجرد، «واجب» و موجودات مادي، «ممكن» به‌شمار مي‏آيند. رأي فارابي در ديگر آثاري كه به نام او شناخته مي‏شود، متفاوت است. در برخي از آ‌‌ن‌ها. مدخليت عدم، ويژگي موجود ممكن و وجه تمايز آن از موجود واجب است. در اين آثار، خدا خارج از تقسيم موجود به واجب و ممكن و امكان ــ همچون تقسيم ارسطويي ــ مختص موجودات مادي است. در ديگر آثار منسوب به فارابي، تقسيم موجودات به واجب و ممكن كاملاً منطبق با نظام و تقسيم سينوي است.