كاربرد واژگان عدالت و تمدن و نسبت ميان آن دو در قرآن

The Application of the Words Justice and Civilization and the Relation between them in the Qur’ān

عدالت و تمدن به‌عنوان دو پديده مرتبط با زندگي اجتماعي بشر، از موضوعات مورد توجه نخبگان جوامع از روزگاران كهن تا كنون بوده‌اند. با اينكه عدالت‌خواهي از خواسته‌هاي همگاني در جوامع بشري بوده و زمينه جنبش‌هاي اعتراضي در ميان عموم مردم و تكاپوهاي فكري در ميان متفكران را موجب شده، اما تمدن‌خواهي و تمدن‌انديشي به‌طور ويژه در ميان نخبگان مطرح بوده است. مساله پژوهش حاضر، بررسي كاربرد واژگان عدالت و تمدن و نسبت‌سنجي ميان آن دو در قرآن است. دستاوردهاي اين پژوهش در چهار نكته به فشردگي عبارت‌اند از 1- ميان دو واژه از نظر لغوي و اصطلاحي، نسبت عموم و خصوص مطلق و به‌عنوان دو پديده اجتماعي، عموم و خصوص من وجه برقرار است. 2- در قرآن واژه عدالت به دليل عامه‌فهمي آن پركاربرد، و واژه تمدن به دليل خاصه‌فهمي كم‌كاربرد است؛ هرچند مصاديق مفهوم تمدن به فراواني كاربرد داشته است. 3- استفاده از قالب بيان حقوق انسان در آيات سه‌سال نخست بعثت، مايه آگاهي‌بخشي ژرف به مخاطبان درباره عدالت و نيز مفهوم ملازم آن يعني تمدن شده است. 4- رابطه تمدن و عدالت در قرآن از گونه زايشي ـ افزايشي است؛ به اين معنا كه پيدايش تمدن، زمينه زايش مراتبي از عدالت و عدالت‌گستري است كه بر كيفيت تمدن موثر بوده و اين تاثير متقابل ميان اين دو پديده اجتماعي در جوامع انساني هميشگي است.