خوانشي نو از جايگاه بحث از زمان در نمط پنجم كتاب الاشارات و التنبيهات ابن سينا

ابن ‏سينا در نمط پنجم كتاب اشارات خود طي دو فصل متناوب از زمان بحث به ميان آورده است كه به واسطه اختصار، تاب تفاسير مختلفي را دارد. در اين ميان، خوانش برخي از شارحان آن بوده است كه ابن ‏سينا در صدد اثبات وجود زمان و سپس بيان ماهيت آن است. اين خوانش دقيق نيست و با هدف ابن ‏سينا از نگارش نمط پنجم اشارات سازگاري ندارد. بر اساس تفسير ديگري، هدف ابن ‏سينا اثبات آن است كه حادث مسبوق به ماده است. اين خوانش هم با وجود آن كه به حقيقت نزديك تر است، دقيق و كامل نيست. بر اساس خوانش جديدي كه در اين مقاله ارائه شده است، منظور نهايي ابن ‏سينا از طرح اين دو فصل آن است كه بر اساس مسبوقيت حادث به زمان، مسبوقيت حادث به ماده را نتيجه بگيرد تا در نهايت نشان دهد كه مفهوم حدوث زماني در عين حال مسبوقيت به ماده را لازم مي‏آورد و بنابراين مفهومي پارادوكسيكال است. هدف غايي او از بحث زمان در نمط پنجم آن است كه با ارائه يك برهان خلف نشان دهد كه تصور حدوث زماني عالم، تصور معقولي نيست. بنابر اين بحث از زمان در اين نمط بحثي ضميمه اي نيست، بلكه بخشي از يك استدلال كاملتر است كه به برخي از مقدمات آن تصريح نشده است.