جاي‌شناسي مذهبي ايرانِ عصر ايلخاني با تكيه بر نزههًْ‌القلوب

Religious Topography of Iran in Ilkhanid Era Based on Nozhat al-Qolub

باوجود آگاهي‌هاي قابل توجه در خصوص تحولات ديني ايران در عهد ايلخاني، درباره وضع مذهبي شهرها و ولايات ايران در اين دوران از جمله تركيب مذهبي جامعه، اطلاع چنداني در دست نيست. حمدالله مستوفي (680-750 ق) در سال 740 ق با تأليف نزههًْ‌القلوب جاي‌شناسي تقريباً دقيقي از اوضاع مذهبي ايران ِاين دوره به دست داده است. او در ضمن معرفي شهرها و مناطق ايران در بيشتر موارد درباره مذاهب مردم آنها نيز سخن به ميان آورده است. استخراج و دسته‌بندي آگاهي‌هاي موجود در اين كتاب و استفاده از ديگر آگاهي‌هاي موجود در منابع و پژوهش‌هاي مرتبط مي‌تواند تصوير روشن‌تري از پراكندگي مذهبي در جامعه ايران در اين عهد ارائه كند. براساس چنين ديدگاهي پژوهش حاضر مي‌كوشد به روش پژوهش كتابخانه‌اي به گردآوري، دسته‌بندي و تحليل اين آگاهي‌ها بپردازد. بدين منظور مواردي چون ترسيم نمودار و نقشه نيز مدنظر قرار گرفته است. اين بررسي با وجود پراكندگي بيشتر پيروان مذهب تسنن شافعي در دوران ايلخانان نشان از گسترش نسبي تشيع و در عين حال برخي جابه‌جايي‌ها در موقعيت مذاهب اهل سنت و اديان غيراسلامي دارد.

: Despite considerable knowledge about religious developments in Iran during Ilkhanid era, there is not enough information regarding religious status in Iranian cities and regions in that period. It is Hamdollah Mostofi who has provided a relatively clear topography in this field of study. He talks about religious combination of cities in most cases. Compilation and classification of such information from this book and putting them together with other existing materials in other sources and studies can provide a clearer picture of religious scattering in Iran during Ilkhanid era. This paper will study this issue through a historical method by gathering, categorizing and analyzing such information and using tables, maps and diagrams. It is shown that Shia Islam was spreading in this era, and at the same time there were some changes for other religions.