بررسي تأويلات خواجه نصير طوسي از آيات معاد در رساله آغاز و انجام

A Study of Khawjah Nasir Tusi`s Exposition of the Quranic Verses of the Hereafter Based on His Treatise Aghaz va Anjam

خواجه نصير طوسي، فيلسوف، متكلم و عارف نامي شيعي، در رساله گران‌سنگ آغاز و انجام، تأويلات گسترده‌اي از آيات معاد ذكر كرده است كه فهم و تصوير جديدي از معاد به‌دست مي‌دهد كه بسيار متفاوت از تصوير كلامي رايج از معاد است. وي ازدواج با حورالعين را به اتحاد با صور علمي؛ روز جمع بودن قيامت را به ارتفاع زمان و مكان و جمع شدن خلق اولين و آخرين؛ «اذا الوحوش حشرت» را به حشر انسان‌ها بر صورت ذاتي‌شان؛ برزخ را به دنيا؛ نهرهاي بهشتي آب، شير، عسل و شراب را به مراتب مختلف مواعظ و نصايح عام و علوم و معارف؛ هفت درب جهنم را به قواي هفت‌گانه نفساني يعني پنج حس ظاهري به اضافه دو قوه خيال و وهم؛ نامه اعمال را به اثر حاصل از افعال و اقوال انسان در لوح نفس او؛ مبدأ و معاد را به فطرت اُولي و بازگشت به آن تأويل مي‌كند. اين مقاله ضمن تبيين تأويلات خواجه‌نصير طوسي در مورد برخي از آيات معاد به ارزيابي آنها مي‌پردازد تا تأويلات صحيح را از ناصحيح تفكيك كند.