آموزه‌هاي تعبدي در انديشۀ كلامي شيخ مفيد؛ ماهيت، مباني و روش فهم

Dogmatic Teachings in the Theological Thoughts of al-Sheikh al-Mufīd; Nature, Bases and Understanding Method

آموزه‌هاي تعبدي در حوزۀ اعتقادات، باورهايي است كه عقل انسان به تنهايي توان كشف و اثبات آن‌ها را ندارد. از اين رو تنها منبع اصلي اين اعتقادات، وحي و نقل معتبر ديني است. آموزه‌هاي تعبدي حضور پررنگي در باورهاي شيعي دارند و حجم گسترده‌اي از جزئيات توحيد، نبوت، امامت و معاد را عرضه كرده‌اند. فهم آموزه‌هاي تعبدي كه شامل مرحلۀ اخذ و كشف و مرحلۀ تبيين و تفسير است، ميان متكلمان شيعي محل اختلاف بوده است؛ برخي روش تعبد و تسليم را در قبال آن‌ها در پيش گرفته و برخي روش تعقل و تدبر را پيشنهاد داده‌اند. در اين ميان، شيخ مفيد تلاش مي‌كند با اتخاذ مباني «نيازمندي عقل به نقل» و «اكتسابي بودن معرفت ديني» روشي ميان نقل‌گرايي و عقل‌گرايي اتخاذ كند؛ به اين صورت كه در مرحلۀ كشف اين آموزه‌ها، تسليم شدن وي نسبت به نقل، پس از سنجش و ارزيابي عقل است و در مرحلۀ فهم نيز از هر دو منبع عقل و نقل براي تفسير آموزه‌ها استفاده مي‌كند. پژوهش حاضر اين نتيجه را به دست مي­دهد كه با توجه به نحوۀ استفادۀ شيخ از منابع، روش او به سمت روش تعقل و تدبر و استفادۀ حداكثري از عقل، تمايل بيشتري دارد.

The dogmatic teachings (al-ta'alim al-ta'abbodiyyah) in the belief realm are beliefs that the human intellect lonely cannot understand and prove them. Thus the only source for these beliefs is revelation and authentic religious narrations. The dogmatic teachings are of considerable presence in the Shi'i beliefs and offer a vast amount of the details of monotheism، prophecy، Imamate and resurrection. Understanding of the dogmatic teachings، which includes the phase of receiving and discovering and the phase of explanation and exegesis، was a matter of dispute among the Shi'i theologians; some have chosen the way of dogmatism (al-ta'abbod) and acquiesce (al-taslim) toward them and some have offered the way of reasoning and contemplation. In this regard، by accepting the bases of "reason's need to narration" and "acquired religious knowledge"، al-Sheikh al-Mufīd tries to take a way between literalism and rationalism so that، in the receiving phase of these teachings، he accepts the narration after rational examination and، in the understanding phase، he uses both sources of reason and narration. The present research concluded that considering the way al-Sheikh al-Mufīd uses the sources، his approach towards the method of reasoning and taking into account the maximum use of reason is more inclined.