ريخت شناسي منظومه امير و گوهر بر اساس نظريه ولاديمير پراپ

ريخت شناسي، بررسي ساختاري اثر ادبي است كه ولاديمير پراپ با التفات به رهيافت هاي شكل گرايانه ارائه كرد، و با بررسي يكصد افسانه ي جادويي روسي، نمونه اي عملي از آن به دست داد. بر اساس نظريه ي پراپ، افسانه هاي جادويي، به رغم تفاوت ها، در ساختار و اصول بنيادين اشتراك دارند و كار ريخت شناسي اين است كه اين محورهاي بنيادين و مشترك را بازيابد. در اين پژوهش ميداني- تحليلي، قديمي ترين روايت شفاهي امير و گوهر از منظر ريخت شناسي پراپ مورد بررسي قرار گرفته است. بنابر نتايج پژوهش، خويشكاري هاي روايت امير و گوهر، در انطباق با مدل پراپ، با جابه جايي با ساختار مورد نظر پراپ مطابقت مي كند، ترتيب مورد اشاره ي پراپ در اين روايت رعايت نمي شود. مثلاً خويشكاري عروسي كه معمولاً در پايان داستان اتفاق مي افتد، در آغاز روايت امير و گوهر رخ مي دهد، همچنان كه پايان داستان كه معمولا با وصال عاشق و معشوق همراه است، در روايت امير و گوهر نامشخص تمام مي شود. علاوه بر اين، شاهد جايگزيني برخي خويشكاري ها در روايت امير و گوهر هستيم، مانند عامل كرامت يا معجزه كه جاي عامل جادو را مي گيرد و يا رقيب كه جاي شرير را. با اين همه و به رغم اين تفاوت ها، كاركرد و بازتاب اين خويشكاري ها در هر دو افسانه مشابه است. اين تفاوت ها از يك سو، به تفاوت افسانه ي عاشقانه و افسانه ي جادويي برمي گردد و از سوي ديگر، به بن مايه هاي ديني و مذهبي افسانه ي امير و گوهر معطوف است. در مجموع اجزا و شخصيت ها و عملكرد منظومه امير و گوهر و خويشكاري هاي آن با اندكي جابه جايي از مدل پراپ پيروي مي كند.