ناآگاهي تاريخي و زوال جايگاه عقايد ديني در انديشه امروزين ايرانشهري

تقريباً عمدة روشنفكران ايران كه در حوزة انديشة امروزين ايرانشهري قلم زده‌اند، عقايد ديني را ‌بسان روشنفكران اروپايي سنت روشنگري، عامل واپس‌ماندن قلمداد مي‌كنند. در تاريخ معاصر ايران، عرفي‌گرايي دوران مشروطيت، بناپارتيسم رضاشاهي، چپ‌گرايي و ليبرال‌باوري در دورة محمدرضا شاه و حتي ملي‌گرايي مستقل كه ميراث دكتر محمد مصدق بود، نمودهايي از چنين روند و باوري به شمار مي‌آيند؛ اما بررسي تاريخ مدرن ايران كه همزاد با تاريخ مدرن اروپا در نظر گرفته مي‌شود، نشان از همنشيني دولت با دين دارد كه از سر ضرورت بوده و با اصل مصلحت دولت الفت يافته است. در نظر نگرفتن اين ضرورت و مصلحت سبب شده كه انديشة ايرانشهري با وصف همة پويايي‌هايي كه در نظريه‌پردازي و زمينه‌سازي براي آزادي‌خواهي، قانون‌گرايي، مردم‌سالاري و ... در روزگار معاصر داشته، نتواند منظومه‌هاي فكري مترقيانه‌اي براي تنظيم مؤثر روابط دولت و دين در دوران كنوني بيافريند و در حقيقت، در روند تأثيرگذاري بر مناسبات سياسي كشور تا حد زيادي بازمانده است. اين مقاله كه تنظيم روابط دين و دولت را در تقويت قدرت دولت ملي در ايران مهم مي‌داند، چرايي ناديده گرفته شدن چنين ضرورتي را مسأله مهمي در نظر مي‌گيرد كه مي‌تواند پاسخ‌هاي متعددي داشته باشد. مقاله به عنوان يك ايده و صورت‌بندي تازه، «ناآگاهي انديشه‌وران امروزين ايرانشهر از پيوند تاريخي سياست با عقايد ديني» را علت مهمي دانسته و آن را مورد بررسي قرار مي‌دهد.